Çarpılma (Warpage)
Parça içindeki farklı çekme değerlerinin sonucu olarak bükülme/burulma. Kalıp sıcaklığı, et kalınlığı, malzeme ve ütüleme birlikte yönetilir.
Çarpılma, parçanın farklı bölgelerinin farklı oranlarda büzülmesi sonucu şeklini kaybetmesidir. Kalıptan çıkarken düzgün görünen bir parça saatler içinde eğilebilir. Kökeninde neredeyse her zaman dengesizlik vardır: kalıp yarımları arasında sıcaklık farkı, et kalınlığı farkı ya da yönlenmiş moleküllerin ve elyafların yön farkı.
Nasıl Tanınır?
- Parça kalıptan çıktıktan sonra (bazen saatler içinde) şeklinden sapar; kutu parçalarda kenar içe/dışa bükülür.
- Cam elyaflı parçalarda akış yönüne bağlı sistematik çarpılma tipiktir.
Fiziksel Nedenler
- Çarpılma HER ZAMAN çekme farklarının sonucudur: bölgeler farklı hızda soğur ve farklı çeker.
- Kalıbın iki yarısı farklı sıcaklıkta; et kalınlığı farkları (kalın bölge çok çeker).
- Kısmi kristalinler amorflardan çok çeker; cam elyaf yönlenmesi çekmeyi yön bağımlı yapar (elyaf:plastik çekme 1:200).
- Düşük kalıp sıcaklığı kalıp çekmesini azaltır ama SON çekmeyi (aftershrinkage) büyütür — parça sahada çarpılır.
Makine Başında Çözüm Adımları
Adımları sırayla ve tek tek uygulayın: her değişiklikten sonra birkaç çevrim bekleyip sonucu değerlendirin. İyileşme yoksa değişikliği geri alıp sonraki adıma geçin.
- Kalıbın iki yarısının sıcaklığını ölç ve şartlandırıcıyla dengele/ayrı ayarla — en etkili tek adım.
- Ütüleme basıncı ve süresini artır (çekmeyi azaltır); profilleyerek bölgesel dengele.
- Ölçüt kalınlığın kendisi değil, AKIŞ YOLU ÷ CİDAR KALINLIĞI oranıdır: oran büyükse (ince cidar, uzun akış) eriyik sıcaklığı ve enjeksiyon hızını YÜKSEK, oran küçükse (kalın cidar, kısa akış) DÜŞÜK tut. Yükseltmek akışı ve ütüleme aktarımını iyileştirir ama çekme potansiyelini de büyütür; doğru taraf bu orana bakılarak seçilir.
- Soğuma süresini artır; parçayı düzgün zeminde soğut.
Kalıp, Tasarım ve Malzeme Çözümleri
- Eşit et kalınlığı; ani geçişlerden ve eriyik birikimlerinden kaçın; simetrik tasarım.
- Girişi en kalın bölgeye taşı (kama prensibi — eriyik kalından inceye aksın, tersi ütüleme aktarımını keser); giriş sayısı/konumuyla eşit akış yönü sağla; birleşme çizgilerinden kaçın.
- Kalıpta ayrı sıcaklık kontrol devreleri kur; sıcak yolluk memesi ile parçayı ısıl olarak ayır.
- Düşük çarpılmalı malzeme veya mineral/cam kürecik dolgulu tipler değerlendir (elyafla kombine edilir).
Önemli Notlar
- ⚠️ Çekme ikiye ayrılır: KALIP ÇEKMESİ (DIN 16901'e göre kalıptan çıktıktan 16 saat sonraki boyut değişimi) ve ART ÇEKME (o noktadan sonra uzun sürede devam eden değişim). Ölçüm 16 saat dolmadan yapılırsa parça hâlâ çekiyordur; kalıp düzeltmesine bu ölçümle karar vermeyin.
Hangi hatayla karıştırılır?
Yanlış teşhis, doğru parametreyi yanlış yöne çevirmeye yol açar. Bu hata aşağıdakilerle karıştırılabilir; sağdaki sütun ayırt etmenin pratik yolunu veriyor.
| Karıştığı hata | Nasıl ayırt edilir |
|---|
| Çıkarma Deformasyonu | Çıkarma deformasyonu itici bölgelerinde ve çıkarma anında oluşur, izleri lokaldir. Çarpılma parçanın bütününde ve çoğu zaman soğuduktan sonra ortaya çıkar. |
| Çökme İzleri | Çökme izi yerel yüzey çukurudur. Çarpılma boyutsal bir sapmadır; ikisi aynı kalın kesitten kaynaklanabilir. |
Sık sorulan sorular
Parça kalıptan düzgün çıkıyor ama sonradan eğiliyor, neden?
Parça içindeki iç gerilme, malzeme yumuşakken serbest kalıp yeni dengesini arar. Kalıptan erken çıkarma, soğuk kalıp ve dengesiz soğutma bu gerilmeyi büyütür. Çözüm çevrimi kısaltmak değil, soğutmayı dengelemektir.
Kalıp yarımları arasındaki sıcaklık farkı ne kadar olmalı?
Fark ne kadar küçükse o kadar iyidir; parça daima soğuk tarafa doğru eğilir. İki yarımı ayrı şartlandırıcı devreleriyle ölçüp dengelemek, çarpılmaya karşı alınacak en etkili tedbirdir.
Hazırlayan:Uğur Çamlıca· Teknik Part · Kaynak: üretici dokümantasyonu ve saha uygulaması