Çökme İzleri (Sink Marks)
Kaburga, kubbe gibi malzeme birikimlerinin karşısında yüzeyin içeri çekmesi. Isıl büzülme telafi edilemediğinde oluşur; çözüm ütüleme optimizasyonundan başlar.
Çökme izi, parçanın kalın kesitlerinde malzeme soğurken büzülen hacmin dışarıdan beslenememesi sonucu yüzeyin içeri çekilmesidir. En sık kaburga, göbek ve et kalınlığının aniden arttığı bölgelerde görülür. Ütüleme aşaması bu büzülmeyi karşılamak içindir; iz kalıyorsa ya ütüleme yetersizdir ya da giriş, ütüleme tamamlanmadan donmuştur.
Nasıl Tanınır?
- Kaburga (rib), kubbe (dome) veya kalın kesitlerin tam karşısındaki yüzeyde çukurlaşma görülür.
- Sıcaklık kontrolü zayıf maçaların üzerinde de oluşabilir.
- Işık yansımasıyla belirginleşir; parlak yüzeylerde daha kolay fark edilir.
Fiziksel Nedenler
- Soğuma sırasında ısıl büzülme (çekme) o bölgede artık telafi edilemez; yeterince katılaşmamış dış tabaka soğuma gerilmeleriyle içeri çekilir.
- Katılaşma çok yavaş (kalın kesit, yüksek sıcaklık).
- Etkili ütüleme süresi çok kısa — giriş, çekme telafisi bitmeden donuyor.
- Ütüleme basıncı parçaya aktarılamıyor: kalıptaki akış dirençleri yüksek veya giriş/yolluk kesiti dar.
Makine Başında Çözüm Adımları
Adımları sırayla ve tek tek uygulayın: her değişiklikten sonra birkaç çevrim bekleyip sonucu değerlendirin. İyileşme yoksa değişikliği geri alıp sonraki adıma geçin.
- Kalan eriyik yastığını kontrol et (min. 2-5 mm olmalı, dalgalanmamalı). Küçükse dozaj strokunu artır; dalgalanıyorsa geri akış çek valfini ve silindiri aşınma açısından kontrol et.
- Ütüleme süresini optimize et: artan ütüleme süreleriyle parça tart; ağırlık artışı durduğu nokta etkili ütüleme süresidir (giriş donma noktası).
- Ütüleme basıncını artır.
- İz girişe yakın/kalın kesitteyse: kalıp duvar sıcaklığını ve eriyik sıcaklığını DÜŞÜR, enjeksiyon hızını düşür.
- İz girişten uzakta/ince kesitteyse: enjeksiyon hızını, eriyik ve kalıp sıcaklığını ARTIR (basınç aktarımı iyileşir).
- İz kalıptan çıkar çıkmaz görünmüyor sonradan oluşuyorsa: soğuma süresini artır.
Kalıp, Tasarım ve Malzeme Çözümleri
- Parçayı EN KALIN kesitten besle; mümkün değilse giriş ile kalın bölge arasına akış teşvikçisi (flow promoter) ekle.
- Yolluk-giriş sistemini erken donmayacak şekilde boyutlandır.
- Et kalınlığı/kaburga oranını gözden geçir; eriyik birikimlerini gider.
- Kökten çözüm için köpük enjeksiyon (şişirici ajan / fiziksel köpürtme) değerlendirilebilir — gaz basıncı ütülemeyi içeriden yapar.
Önemli Notlar
- ⚠️ Çökme izleri giderildikten sonra parça vakum boşluğu (void) açısından kontrol edilmelidir — sorun yüzeyden içeriye taşınmış olabilir.
- ⚠️ Yüksek parlak yüzeylerde akış yolu sonundaki dalgalı yüzey çökme izine benzer ama yetersiz havalandırma kaynaklıdır.
Hangi hatayla karıştırılır?
Yanlış teşhis, doğru parametreyi yanlış yöne çevirmeye yol açar. Bu hata aşağıdakilerle karıştırılabilir; sağdaki sütun ayırt etmenin pratik yolunu veriyor.
| Karıştığı hata | Nasıl ayırt edilir |
|---|
| Vakum Boşlukları | Vakum boşluğu parçanın içinde kalır ve yüzey düzgündür; şeffaf malzemede içeriden görülür. Çökme izi dışarıdan görünen yüzey çukurudur. İkisi aynı fiziksel nedenden doğar, sadece nereye kaçtığı değişir. |
| Çarpılma | Çarpılma parçanın bütününde şekil bozulmasıdır. Çökme izi yerel bir çukurdur; birlikte görülebilirler. |
Sık sorulan sorular
Ütüleme basıncını artırdım, iz küçüldü ama çapak başladı. Ne yapmalı?
Basınç yerine ütüleme süresine ve giriş kesitine bakın. Giriş erken donuyorsa basıncı ne kadar artırsanız da malzeme içeri giremez; sadece ayrılma yüzeyini zorlarsınız. Etkili ütüleme süresini parça ağırlığını tartarak belirleyin.
Kalıp sıcaklığını düşürmek çökme izini azaltır mı?
Yüzeyde iz görünürlüğünü azaltabilir ama iç gerilmeyi ve çarpılma riskini artırır. Kalıcı çözüm et kalınlığını dengelemek ve girişi yeterli kesitte, kalın bölgeye yakın konumlandırmaktır.
Hazırlayan:Uğur Çamlıca· Teknik Part · Kaynak: üretici dokümantasyonu ve saha uygulaması